Hoxe, 1 de outubro, celébrase o Día Internacional das Persoas Maiores. Debe ser este día un toque de atención a administracións e sociedade para impulsar o coidado aos maiores?
Sen dúbida. Os días internacionais son importantes porque axudan a visibilizar realidades que, con demasiada frecuencia, permanecen fóra do debate público. Son unha oportunidade para reflexionar, sensibilizar e lembrar os retos e oportunidades asociados ao envellecemento. Con todo, o compromiso coas persoas maiores non pode limitarse a unha data concreta do calendario. A atención, o recoñecemento e a defensa dos seus dereitos deben formar parte da axenda política e social os 365 días do ano.
Ademais, gustaríame que este día non se entendese unicamente como un chamamento ao coidado, senón tamén ao recoñecemento. As persoas maiores non son só receptoras de apoios; son cidadáns con dereitos, experiencia, coñecemento e unha enorme contribución social, familiar, cultural e económica. En moitas ocasións son un pilar fundamental para a cohesión das familias e das comunidades.
O Día Internacional das Persoas Maiores debe servir para lembrar que o envellecemento non é un problema que resolver, senón unha realidade demográfica e social á que debemos adaptarnos con intelixencia, planificación e visión de futuro. Nunha sociedade cada vez máis lonxeva, o obxectivo non debe ser unicamente vivir máis anos, senón vivilos con saúde, benestar, participación e dignidade. Tamén é unha ocasión para poñer o foco sobre desafíos que afectan especialmente as persoas maiores, como a soidade non desexada, o idadismo, a fraxilidade, as desigualdades territoriais ou as dificultades de acceso a determinados servizos. Pero, sobre todo, debe servir para asumir un compromiso colectivo: construír unha sociedade que valore o envellecemento como unha etapa máis da vida e que garanta oportunidades, apoios e participación ás persoas maiores cada día do ano.
En definitiva, máis que un toque de atención puntual, este día debe ser un recordatorio dunha responsabilidade permanente. A forma en que unha sociedade trata ás súas persoas maiores é un dos mellores indicadores do seu nivel de desenvolvemento, humanidade e cohesión social.
Debe servir para asumir un compromiso colectivo: construír unha sociedade que valore o envellecemento como unha etapa máis da vida e que garanta oportunidades, apoios e participación ás persoas maiores cada día do ano
Cales son os avances máis significativos que se produciron nos últimos anos?
Nas últimas décadas avanzouse de forma significativa. Hoxe vivimos máis anos e, en xeral, con mellor saúde que xeracións anteriores. Produciuse unha mellora notable na atención sanitaria, na prevención de enfermidades, nos servizos sociais e na propia concepción do envellecemento, cada vez máis entendida como unha etapa heteroxénea, activa e con potencial para seguir contribuíndo á sociedade.
Conceptos como envellecemento activo, envellecemento saudable ou atención centrada na persoa incorporáronse progresivamente ás políticas públicas e aos modelos máis innovadores de intervención. Ademais, existe unha maior sensibilidade social cara á autonomía, a calidade de vida, a participación e os dereitos das persoas maiores.
En Galicia tamén se impulsaron iniciativas relevantes para adaptar a atención ás novas realidades demográficas. Xunto a recursos xa consolidados, está a avanzarse en fórmulas innovadoras orientadas a achegar os servizos ás persoas e a reforzar a coordinación entre os sistemas sanitario e social. Neste contexto, a creación dos novos centros de coidados intermedios promovidos pola Xunta representa un avance especialmente relevante, ao dar resposta a unha necesidade cada vez máis frecuente nunha sociedade lonxeva: acompañar ás persoas nos procesos de recuperación e transición tras unha hospitalización, evitando tanto ingresos hospitalarios innecesariamente prolongados como institucionalizacións prematuras. Estes recursos reflicten unha evolución cara a modelos de atención máis integrados, personalizados e centrados na promoción da autonomía, a recuperación funcional e o mantemento da persoa na súa contorna habitual sempre que sexa posible.
Con todo, sería un erro caer na autocompracencia. O éxito de aumentar a esperanza de vida trae consigo novos desafíos de enorme magnitude. Cada vez haberá máis persoas maiores de 80 e 90 anos, máis situacións de fraxilidade, máis casos de pluripatología, máis dependencia, máis necesidades de coidados de longa duración e tamén máis persoas vivindo soas.
Ademais, as necesidades das persoas maiores de hoxe son diferentes ás de fai apenas dúas ou tres décadas. Xa non basta con garantir atención sanitaria ou cobertura social. Cada vez adquiren maior importancia cuestións como a soidade non desexada, a saúde mental, o benestar emocional, a accesibilidade, a participación social, a inclusión dixital ou a posibilidade de permanecer na propia contorna con autonomía e seguridade.
Por iso, o reto xa non consiste unicamente en vivir máis anos, senón en garantir que eses anos se vivan con saúde, benestar, participación social, autonomía e dignidade. E para logralo necesitamos unha resposta máis proactiva. Non podemos seguir planificando os recursos ao mesmo ritmo ao que crecen as necesidades. Debemos anticiparnos aos cambios demográficos, seguir innovando e fortalecer modelos de atención integrados, personalizados e comunitarios que permitan responder a unha sociedade cada vez máis lonxeva.
En definitiva, avanzamos moito e é importante recoñecelo, pero o verdadeiro éxito non será soamente que a poboación viva máis tempo, senón que poida envellecer mellor, mantendo os seus proxectos de vida, as súas relacións sociais e o seu papel activo dentro da comunidade.
Cales son as principais demandas que debemos facer ás administracións?
É importante recoñecer que nos últimos anos as administracións realizaron un esforzo notable para adaptar as políticas públicas ao envellecemento da poboación. Impulsáronse programas de envellecemento activo, reforzáronse recursos de atención e avanzouse en modelos máis centrados na persoa. Con todo, a magnitude e a velocidade do cambio demográfico fan necesario seguir avanzando con decisión.
Desde unha perspectiva científica e social, a prioridade debe ser construír unha sociedade verdadeiramente amigable coas persoas maiores, capaz de anticiparse ás súas necesidades e responder de xeito integral aos retos da lonxevidade. Para iso, considero fundamentais tres grandes liñas de actuación.
A primeira é profundar na integración sociosanitaria. As necesidades das persoas maiores son complexas e non entenden de fronteiras administrativas entre sanidade e servizos sociais. Por iso, é imprescindible avanzar cara a unha atención máis coordinada, continua e centrada na persoa.
Debemos anticiparnos aos cambios demográficos, seguir innovando e fortalecer modelos de atención integrados, personalizados e comunitarios que permitan responder a unha sociedade cada vez máis lonxeva
A segunda é favorecer a permanencia na contorna habitual. A inmensa maioría das persoas desexan envellecer no seu fogar e na súa comunidade, mantendo os seus vínculos afectivos e sociais. Isto esixe reforzar os servizos de proximidade, a axuda a domicilio, a teleasistencia avanzada, a adaptación de vivendas e os apoios comunitarios que permitan preservar a autonomía durante o maior tempo posible.
A terceira é abordar de forma decidida dous dos grandes retos emerxentes do envellecemento: a soidade non desexada e o idadismo. Ambos teñen importantes repercusións sobre a saúde física, psicolóxica e social, e requiren respostas coordinadas desde as administracións, as entidades sociais e a propia comunidade.
En Galicia, ademais, estes desafíos adquiren unha especial relevancia debido ao noso perfil demográfico. Somos unha das rexións máis envellecidas de Europa e contamos con importantes diferenzas territoriais entre áreas urbanas e rurais. Esta realidade obriga a deseñar políticas específicas adaptadas ao noso contexto, reforzando a accesibilidade, os recursos de proximidade e a cohesión territorial.
E hai unha cuestión que merece unha atención particular: o fortalecemento da Xeriatría no sistema sanitario galego. Territorios como Ourense presentan algúns dos índices de envellecemento máis elevados do mundo, o que esixe unha planificación acorde con esa realidade. Resulta necesario seguir desenvolvendo e ampliando os servizos hospitalarios de Xeriatría, garantindo que as persoas maiores teñan acceso a unha atención especializada capaz de abordar adecuadamente problemas como a fraxilidade, a pluripatología, a polifarmacia ou a perda de funcionalidade.
Avanzamos, sen dúbida, e é xusto recoñecer o compromiso e o traballo realizado ata o de agora. Pero o envellecemento da poboación seguirá aumentando nas próximas décadas e esixe manter unha visión de futuro. Investir hoxe en atención xeriátrica, prevención da dependencia, recursos comunitarios e estratexias fronte á soidade non desexada non é só unha cuestión asistencial; é un investimento en saúde, benestar e cohesión social para toda Galicia.
A dispersión poboacional en Galicia é un problema para a atención das persoas maiores e para evitar o seu illamento. Que se debe facer?
A dispersión poboacional é, sen dúbida, un dos grandes desafíos do envellecemento en Galicia. Temos miles de persoas maiores que viven en pequenas aldeas e núcleos rurais onde o acceso a servizos sanitarios, sociais, transporte ou actividades comunitarias resulta máis complicado que en contornas urbanas. Esta realidade esixe respostas específicas e adaptadas ao territorio.
Neste sentido, é xusto recoñecer o esforzo que veñen realizando tanto a Administración autonómica como moitos concellos galegos para achegar recursos ás persoas maiores. Iniciativas como as Casas do Maior, os programas de atención domiciliaria, a teleasistencia, os centros de día de proximidade ou diferentes proxectos comunitarios desenvolvidos desde o ámbito local representan exemplos de innovación social que intentan responder ás particularidades do territorio galego. Son experiencias valiosas porque parten dunha idea fundamental: cando as persoas teñen dificultades para acceder aos servizos, son os servizos os que deben achegarse ás persoas.
Agora ben, aínda que se deron pasos importantes, o desafío segue sendo enorme. O envellecemento da poboación, a diminución de habitantes en moitas zonas rurais e o incremento de persoas que viven soas obrigan a seguir reforzando e ampliando estes recursos. Non basta con garantir a atención básica; é necesario promover tamén oportunidades de participación social, relacións significativas e unha vida activa na comunidade.
Por iso, alén de fortalecer a atención domiciliaria e os apoios profesionais, debemos avanzar en solucións que faciliten a mobilidade, melloren a conectividade dixital e multipliquen os espazos de encontro.
En Galicia contamos ademais cun activo extraordinario: o forte arraigamento comunitario que aínda persiste en moitos municipios rurais. As redes veciñais, o asociacionismo, os programas interxeracionais e as iniciativas impulsadas desde os propios concellos poden desempeñar un papel tan importante como algúns servizos formais. O reto dos próximos anos será combinar a innovación tecnolóxica e profesional con ese valioso capital social que caracteriza a moitas comunidades galegas.
En definitiva, a dispersión poboacional seguirá sendo un reto estrutural, pero non debe converterse nunha condena ao illamento. Galicia está a demostrar que é posible desenvolver solucións innovadoras adaptadas ao medio rural.
Como evitar a soidade non desexada, un dos grandes problemas actuais?
O primeiro é entender que a soidade non desexada non consiste simplemente en vivir só. Hai persoas que viven soas e non senten soas, e outras que están rodeadas de xente pero experimentan unha profunda sensación de desconexión social. Por iso, a soidade non desexada debe abordarse como un fenómeno complexo, con dimensións emocionais, relacionais e comunitarias.
A resposta tampouco pode limitarse a aumentar actividades ou recursos de xeito illado. O verdadeiramente importante é favorecer relacións significativas, fortalecer os vínculos interpersoais e promover un auténtico sentimento de pertenza á comunidade.
A prevención comeza moito antes da vellez. Debemos deseñar barrios, pobos e cidades que favorezan o encontro, a participación e as redes de apoio mutuo. Cando unha persoa perde á súa parella, ve reducida a súa mobilidade, xubílase ou diminúen os seus contactos sociais, é fundamental detectar precozmente as situacións de risco e actuar antes de que o illamento se consolide.
Por iso, combater a soidade non desexada supón apostar por territorios e espazos inclusivos, capaces de xerar oportunidades de interacción e participación para todas as idades. As contornas amigables coas persoas maiores, os programas interxeracionais, o asociacionismo, o voluntariado ou os espazos comunitarios desempeñan un papel fundamental neste obxectivo.
Ademais, necesitamos enfoques máis proactivos que reactivos. Tradicionalmente interviñemos cando a soidade xa era un problema evidente. O reto agora é promocionar activamente a conexión social como un determinante esencial do benestar e da saúde. Igual que promovemos hábitos saudables para previr enfermidades, debemos promover oportunidades de participación e relacións sociais para previr a soidade.
Desde a investigación sabemos que as intervencións máis eficaces son aquelas que combinan participación social, apoio comunitario e protagonismo das propias persoas maiores. Non se trata de facer cousas para elas, senón con elas. As persoas maiores deben formar parte da solución, contribuíndo activamente á vida comunitaria e non unicamente como destinatarias de intervencións.
Para rematar, tamén debemos combater o idadismo. Unha sociedade que transmite a idea de que envellecer significa deixar de achegar favorece a exclusión e o illamento. En cambio, cando recoñecemos o valor, a experiencia e a contribución das persoas maiores, aumentan as súas oportunidades de participación e diminúe o risco de soidade.
A gran lección é que a soidade non desexada non é un problema individual, senón un reto colectivo. A súa prevención depende da implicación conxunta de administracións, profesionais, entidades sociais, familias e cidadanía. En definitiva, a mellor estratexia contra a soidade non desexada é construír comunidades máis inclusivas, máis conectadas e máis participativas, onde as relacións sociais non se consideren un complemento do benestar, senón un dos seus piares fundamentais.
